De belangrijkste regels in één oogopslag
| Regeling | Wat ze regelt | Wat het betekent voor een club |
|---|---|---|
| Grondwet, art. 22 | Recht van vereniging | Verenigingen mogen worden opgericht, maar verenigingen met strafbare doelen of middelen zijn onwettig |
| Organieke Wet 1/2002 | Oprichting en werking van verenigingen | De juridische basis: minstens drie personen, zonder winstoogmerk, met statuten |
| Wetboek van Strafrecht, art. 368 | Teelt, productie en handel in drugs | De strafrechtelijke grens: leveren aan derden of hun gebruik bevorderen kan strafbaar zijn |
| Organieke Wet 4/2015 | Openbare veiligheid | Boetes vanaf € 601 voor gebruik of bezit op openbare plaatsen |
| Hooggerechtshof | Gedeeld gebruik en clubs | Bepaalt wanneer gebruik onder volwassenen buiten het strafrecht valt en wanneer niet |
Voor Nederlandse lezers: Spanje kent geen gedoogbeleid zoals Nederland dat voor coffeeshops heeft. Er is geen enkele regeling die verkoop aan het publiek toestaat. Spaanse clubs steunen uitsluitend op het algemene verenigingsrecht.
1. Het vertrekpunt: het recht van vereniging
Artikel 22 van de Spaanse Grondwet erkent het recht van vereniging, en de Organieke Wet 1/2002 over het recht van vereniging werkt dat uit. Een vereniging ontstaat door een akkoord tussen drie of meer personen, mag geen winstoogmerk hebben en moet statuten opstellen.
Maar hetzelfde artikel 22 legt in lid 2 de grens: verenigingen die doelen nastreven of middelen gebruiken die als misdrijf zijn omschreven, zijn onwettig. Een cannabisvereniging kan dus geen manier zijn om met statuten te doen wat het Wetboek van Strafrecht verbiedt.
Ingeschreven betekent niet toegestaan. Volgens Organieke Wet 1/2002 gebeurt inschrijving in het Verenigingsregister "uitsluitend met het oog op openbaarheid". Dat een vereniging in het register staat, betekent niet dat de overheid haar activiteiten heeft goedgekeurd.
2. De strafrechtelijke grens: artikel 368
Artikel 368 bestraft wie drugs teelt, produceert of verhandelt, of op andere wijze het illegale gebruik ervan bevordert, begunstigt of vergemakkelijkt. Voor middelen die geen ernstige schade aan de gezondheid veroorzaken, zoals rechters cannabis indelen, is de straf één tot drie jaar gevangenisstraf plus een geldboete.
Eigen gebruik staat niet in dat artikel: gebruiken is geen misdrijf. Wat gedrag strafbaar maakt, is dat cannabis bij derden terechtkomt. Daarom is de juridische kernvraag voor elke club steeds dezelfde: verlaat er iets de gesloten kring van volwassen gebruikers?
3. De leer van het "gedeeld gebruik"
Sinds de jaren negentig aanvaardt het Spaanse Hooggerechtshof dat bepaalde vormen van gebruik in groep geen handel zijn. Daarvoor heeft het in het algemeen voorwaarden als deze gesteld:
- De deelnemers zijn volwassen en gewone gebruikers.
- Het gaat om een gesloten, afgebakende groep, niet om iedereen die aanschuift.
- Het gebruik vindt plaats op een besloten plek, buiten het zicht van het publiek.
- De hoeveelheden zijn klein en voor direct gebruik.
- Er is geen winstoogmerk en geen commerciële tegenprestatie.
Veel verenigingen beriepen zich op deze leer. Het probleem bleek later dat ze bedoeld was voor kleine groepen, niet voor organisaties met honderden leden.
4. 2015: het Hooggerechtshof trekt de grens
In arrest 484/2015 van 7 september, gewezen door de voltallige strafkamer, oordeelde het Hooggerechtshof over een cannabisvereniging uit Bilbao. De conclusie was duidelijk: gedeeld gebruik dekt geen georganiseerde structuur die cannabis teelt en verdeelt onder een grote groep die openstaat voor nieuwe leden, ook zonder winstoogmerk en met geregistreerde volwassen leden.
Dat arrest, en latere in dezelfde lijn, is de reden waarom niemand eerlijk kan zeggen dat cannabisclubs "legaal zijn". Ze bestaan, maar hun activiteit draagt een reëel strafrechtelijk risico zodra die verder gaat dan het strikt besloten kader.
5. Regionale wetten vernietigd door het Grondwettelijk Hof
Verschillende Spaanse regio's probeerden clubs met eigen wetten rechtszekerheid te geven. Geen enkele bleef overeind:
| Regio | Wet | Uitkomst |
|---|---|---|
| Navarra | Regionale wet 24/2014 over collectieven van cannabisgebruikers | In hoofdzaak vernietigd (STC 144/2017) |
| Baskenland | Wet 1/2016 over verslavingen en drugsafhankelijkheid | Bepalingen over organisaties van cannabisgebruikers vernietigd (STC 29/2018) |
| Catalonië | Wet 13/2017 over verenigingen van cannabisgebruikers | In hoofdzaak vernietigd (STC 100/2018) |
De onderliggende reden was in alle drie de gevallen dezelfde: het regelen van activiteiten met cannabis raakt aan het strafrecht, en dat is een exclusieve bevoegdheid van de Spaanse staat (artikel 149.1.6 van de Grondwet). Een regio kan niet toestaan wat het landelijke Wetboek van Strafrecht bestraft.
6. En in Madrid?
De regio Madrid heeft geen eigen wet over cannabisclubs of -verenigingen, en na die uitspraken zou ze die ook niet op eigen houtje kunnen toestaan. In Madrid geldt precies hetzelfde landelijke kader als in de rest van Spanje: de Grondwet, Organieke Wet 1/2002, het Wetboek van Strafrecht en de wet openbare veiligheid.
7. Wat de wet openbare veiligheid bestraft
Buiten het strafrecht merkt Organieke Wet 4/2015 onder meer het volgende aan als zware overtredingen, met boetes van € 601 tot € 30.000:
- Art. 36.16: drugs gebruiken of bezitten op openbare plaatsen, straten, in openbare gelegenheden of openbaar vervoer, ook zonder handelsoogmerk.
- Art. 36.18: planten of telen op plaatsen die zichtbaar zijn voor het publiek, voor zover geen misdrijf.
- Art. 36.19: verantwoordelijken van openbare gelegenheden die gebruik of handel gedogen of niet zorgvuldig optreden om dit te voorkomen.
Dat laatste punt helpt verklaren waarom een serieuze club niet als een bar kan werken: een pand waar iedereen binnen kan, is geen besloten ruimte meer.
De boete die bezoekers het vaakst krijgen valt onder artikel 36.16: de club verlaten en op straat roken, of cannabis bij je dragen op de openbare weg. Ook bij een kleine hoeveelheid begint de boete bij € 601.
De wet in vijf zinnen
- Er is geen landelijke wet die cannabisclubs regelt.
- Een vereniging oprichten is legaal; haar gebruiken voor strafbare doelen niet.
- Gebruiken is geen misdrijf; leveren aan derden of hun gebruik bevorderen kan dat wel zijn.
- De regionale wetten die clubs wilden regelen, zijn door het Grondwettelijk Hof vernietigd.
- Gebruik of bezit op de openbare weg wordt beboet vanaf € 601.
Daarom hanteert onze club de strengste maatstaf: toegang alleen op uitnodiging, leden van 18+ met ID-controle bij elk bezoek, gebruik uitsluitend in het besloten pand, geen verkoop en geen reclame. Voor een praktischere uitleg voor bezoekers, lees Zijn cannabisclubs in Madrid legaal?
Let op: dit artikel vat openbare wetten en uitspraken samen ter informatie. De rechtspraak ontwikkelt zich en elke situatie is anders; raadpleeg bij een concreet geval een advocaat.